Σπάνιες γαίες καλούνται τα μέταλλα, τα οξείδια των οποίων είναι γαιώδους μορφής και κλήθηκαν έτσι λόγω της εξαιρετικής σπανιότητάς τους. Αυτά τα μέταλλα λέγονται και λανθανίδες εκ του ονόματος του πρώτου στοιχείου της κατηγορίας αυτών στον Περιοδικό πίνακα. Παρουσιάζουν σχεδόν τις ίδιες φυσικές και χημικές ιδιότητες.
Τα ορυκτά, στα οποία απαντώνται οι σπάνιες γαίες εντοπίζονται κυρίως στην Κίνα, την Νορβηγία, τις ΗΠΑ, τη Βραζιλία, την Ινδία και την Αυστραλία. Ωστόσο μελέτες έδειξαν ότι υπάρχουν και στην Ελλάδα αυτά τα σπάνια ορυκτά.
Δίχως αυτά τα σπάνια ορυκτά πολλά από τα τεχνολογικά επιτεύγματα της εποχής μας δεν θα είχαν πραγματοποιηθεί. Επεξεργαστές ηλεκτρονικών υπολογιστών, σκληροί δίσκοι, κινητά τηλέφωνα, νανομαγνήτες, συσκευές λέιζερ, κυψέλες καυσίμων, εξαρτήματα υβριδικών αυτοκινήτων, κινητήρες αεροπλάνων και ανεμογεννήτριες είναι μερικές μόνο από τις σύγχρονες εφαρμογές που τις αξιοποιούν ή εξαρτώνται από αυτές με κυριότερες όσες αναφέρονται παρακάτω, ενώ τεράστιες είναι και οι προοπτικές περαιτέρω αξιοποίησης τους.
Χρησιμοποιείται για να κάνει ισχυρούς μαγνήτες που χρησιμοποιούνται στα ηχεία και στους σκληρούς δίσκους ηλεκτρονικών υπολογιστών, ώστε να μπορέσουν να είναι μικρότεροι και πιο αποτελεσματικοί. Οι μαγνήτες που περιέχουν νεοδυμίο επίσης, χρησιμοποιούνται σε πράσινες τεχνολογίες, όπως στη κατασκευή των ανεμογεννητριών και των υβριδικών αυτοκινήτων.
Αυτό το στοιχείο χρησιμοποιείται σε φακούς φωτογραφικών μηχανών και τηλεσκοπίων. Οι Ενώσεις που περιέχουν λανθάνιο χρησιμοποιούνται εκτενώς σε εφαρμογές φωτισμού του άνθρακα, όπως σε στούντιο φωτισμού και σε κινηματογραφική προβολή.
Χρησιμοποιείται σε καταλυτικούς μετατροπείς των αυτοκινήτων, ώστε να μπορούν να λειτουργούν σε υψηλές θερμοκρασίες και παίζει καθοριστικό ρόλο στις χημικές αντιδράσεις του μετατροπέα. Λανθάνιο και Δημήτριο χρησιμοποιούνται επίσης στη διαδικασία της διύλισης του αργού πετρελαίου.
Χρησιμοποιείται για τη δημιουργία ισχυρών μετάλλων για χρήση σε κινητήρες αεροσκαφών. Το πρασεοδύμιο είναι επίσης ένα συστατικό ενός ειδικού είδους γυαλιού, χρησιμοποιείται για να κάνει γείσα για την προστασία συγκολλητών και υαλουργών.
Χρησιμοποιείται σε ακτίνες Χ και MRI συστήματα σάρωσης, καθώς επίσης και σε τηλεοπτικές οθόνες. Έρευνα, επίσης, γίνεται στην πιθανή χρήση του στην ανάπτυξη πιο αποτελεσματικών συστημάτων ψύξης.
Σημαντικά στην παραγωγή οθονών τηλεοράσεων και υπολογιστών καθώς και άλλων συσκευών που διαθέτουν οθόνες οπτικής απεικόνισης που χρησιμοποιούνται στην κατασκευή υλικών που εκπέμπουν διαφορετικά χρώματα. Το Ευρώπιο χρησιμοποιείται επίσης στην κατασκευή ράβδων ελέγχου σε πυρηνικούς αντιδραστήρες.
Σύμφωνα με το ΙΓΜΕ υπάρχουν ενδιαφέρουσες εμφανίσεις από σπάνιες γαίες, όχι τόσο στην ξηρά, όσο στην υφαλοκρηπίδα της βόρειας Ελλάδας. Το μεγαλύτερο ενδιαφέρον εντοπίζεται στην περιοχή από την Καβάλα μέχρι την Αλεξανδρούπολη καθώς και στην Βοιωτία.
Οι γεωλογικές ενδείξεις για την ύπαρξη κοιτασμάτων σπάνιων γαιών έχουν παρατηρηθεί εκεί όπου εκβάλλουν ποταμοί όπως ο Στρυμόνας, ο Νέστος και ο Έβρος. Τα ποτάμια αυτά μεταφέρουν τέτοια βαριά μέταλλα και τα εναποθέτουν στη θάλασσα. Η υποθαλάσσια έρευνα στην υφαλοκρηπίδα αυτών των περιοχών θα μπορεί να μας δώσει περισσότερες πληροφορίες .Τα ορυκτά αυτά έχουν μεγάλο ειδικό βάρος και δεν μπορούν να προχωρήσουν πολύ μακριά μέσα στη θάλασσα και για τον λόγο αυτό συναντώνται κοντά στην ακτή, όπου καταβυθίζονται και μέσα στον γεωλογικό χρόνο δημιουργούν σιγά-σιγά συγκεντρώσεις μεγάλες. Το Λανθάνιο, Νεοδύμιο, Γαδολίνιο, Τέρβιο, αλλά και ένας θησαυρός εκατομμυρίων δολαρίων βρίσκονται στα έγκατα της Ελλάδας.
Πρόκειται για στρατηγικής σημασίας μέταλλα, οι σπάνιες γαίες, όπως λέγονται και σύμφωνα με εκθέσεις του ΙΓΜΕ αυτά τα ορυκτά και ειδικότερα το Λανθάνιο και το Δημήτριο, που έχουν πολύ μεγάλη αξία στο χρηματιστήριο των μετάλλων καθώς θεωρούνται στρατηγικά, υπό την έννοια ότι είναι απαραίτητα συστατικά σε ειδικά κράματα που φτιάχνονται για ειδικές χρήσεις, είτε για ειρηνικούς είτε για στρατιωτικούς σκοπούς είναι ικανά να διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στους περισσότερους τομείς της υψηλής τεχνολογίας.
Οι σπάνιες γαίες δεν έχουν συναλλαγματικές ισοτιμίες που να αποτελούν αντικείμενο διαπραγμάτευσης με τον ίδιο τρόπο όπως με τα πολύτιμα μέταλλα (για παράδειγμα, τον χρυσό και το ασήμι) ή με τα μη σιδηρούχα (όπως το νικέλιο, ο κασσίτερο,ο χαλκό, το αλουμίνιο και). Αντ 'αυτού, πωλούνται στην ιδιωτική αγορά, γεγονός που καθιστά δύσκολη την παρακολούθηση των τιμών και την καταγραφή τους. Ωστόσο, οι τιμές δημοσιεύονται περιοδικά σε κάποιες ιστοσελίδες όπως είναι η mineralprices.com. Τα 17 στοιχεία δεν πωλούνται συνήθως στην καθαρή τους μορφή, αλλά διανέμονται σε μείγματα διαφόρων ποσοστών καθαρότητας, π.χ. "Μέταλλο νεοδυμίου ≥ 99,5%». Ως εκ τούτου, η τιμολόγηση μπορεί να διαφέρει ανάλογα με την ποσότητα και την ποιότητα που απαιτείται από την εφαρμογή του τελικού χρήστη. Στο παρακάτω διάγραμμα παρουσιάζονται ενδεικτικά κάποιες απο τις τιμές των σπάνιων γαιών.
